• 'जलयुक्त शिवार अभियान ३.०' ची घोषणा आणि अंमलबजावणी

• कधी झाली घोषणा? १५ एप्रिल २०२६ रोजी राज्य मंत्रिमंडळाच्या विशेष बैठकीत.
• कोणी केली? महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण मंत्रालयाद्वारे.
• कुठे आणि काय उद्दिष्ट आहे? महाराष्ट्रातील अंदाजे ५,००० दुष्काळग्रस्त गावांमध्ये भूजल पातळी वाढवण्यासाठी हे अभियान राबवले जाणार आहे. यामध्ये पाझर तलाव दुरुस्त करणे, सिमेंट नाला बांध घालणे आणि गाळ काढणे या कामांचा समावेश आहे. या तिसऱ्या टप्प्यासाठी राज्य सरकारने ३,५०० कोटी रुपयांची तरतूद केली आहे.
• इतिहास आणि पार्श्वभूमी: जलयुक्त शिवार अभियानाचा पहिला टप्पा **२०१४** मध्ये सुरू झाला होता, ज्याचे उद्दिष्ट महाराष्ट्र दुष्काळमुक्त करणे हे होते. त्यानंतर बंद पडलेले हे अभियान आता अत्यंत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (सॅटेलाईट मॅपिंग) वापर करून '३.०' या नवीन स्वरूपात पुन्हा सुरू करण्यात आले आहे.

• भारताची पहिली 'स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेन' रुळावर

• कधी आणि कुठे घडले? ०८ एप्रिल २०२६ रोजी देशातील पहिल्या हरित हायड्रोजन (Green Hydrogen) रेल्वेची यशस्वी चाचणी घेण्यात आली. ही चाचणी **हरियाणातील जिंद (Jind) ते सोनीपत (Sonipat)** या ९० किलोमीटरच्या रेल्वे मार्गावर पार पडली.
• कोणी केली सुरुवात? केंद्रीय रेल्वे मंत्रालय आणि भारतीय रेल्वेच्या तांत्रिक विभागाने (RDSO) संयुक्तपणे ही ट्रेन विकसित केली आहे.
• वैशिष्ट्ये काय आहेत? ही ट्रेन पूर्णपणे पर्यावरणपूरक असून, डिझेलऐवजी हायड्रोजन फ्युएल सेलचा (Hydrogen Fuel Cell) वापर करते. यामुळे कोणत्याही प्रकारचे प्रदूषण होत नाही आणि केवळ पाण्याची वाफ उत्सर्जित होते. रेल्वे मंत्रालयाने 'हेरिटेज रूट्स'वर (जसे की माथेरान, दार्जिलिंग) अशा ३५ ट्रेन चालवण्याचे नियोजन केले आहे.
• कितव्यांदा आणि जागतिक स्थान: भारत हायड्रोजन ट्रेन चालवणारा आशियातील **दुसरा देश** (चीननंतर) आणि जगातील **तिसरा देश** (जर्मनी आणि चीननंतर) ठरला आहे.

• आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी (ISA) मध्ये नवीन देशांचा समावेश

• कधी आणि कुठे झाली बैठक? २० एप्रिल २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे झालेल्या विशेष आंतरराष्ट्रीय परिषदेत.
• काय घडले? पॅसिफिक महासागरातील आणि आफ्रिकेतील दोन नवीन देशांनी या आघाडीचे अधिकृत सदस्यत्व स्वीकारले, ज्यामुळे एकूण सदस्य देशांची संख्या आता १०० च्या पार गेली आहे.
• कोणी केली होती स्थापना? आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडीची (International Solar Alliance) स्थापना **३० नोव्हेंबर २०१५** रोजी पॅरिस हवामान परिषदेदरम्यान **भारत आणि फ्रान्स** यांनी मिळून केली होती. याचे मुख्यालय **गुरुग्राम (हरियाणा)** येथे आहे.
• महत्व काय? कर्कवृत्त आणि मकरवृत्ताच्या दरम्यान असणाऱ्या देशांमध्ये सौर ऊर्जेचा वापर वाढवून कार्बनचे उत्सर्जन कमी करणे हे या आघाडीचे मुख्य ध्येय आहे.

• 'प्रोजेक्ट टायगर'ला (Project Tiger) ५३ वर्षे पूर्ण आणि व्याघ्र गणना अहवाल

• कधी आणि कोणी जाहीर केला अहवाल? एप्रिल २०२६ च्या पहिल्या आठवड्यात राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाने (NTCA) देशातील वाघांच्या संख्येचा ताजा प्रगती अहवाल सादर केला.
• इतिहास आणि पार्श्वभूमी: भारतात वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी **०१ एप्रिल १९७३** रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या काळात जिम कॉर्बेट नॅशनल पार्कमधून 'प्रोजेक्ट टायगर'ची सुरुवात झाली होती. सुरुवातीला यात फक्त ९ व्याघ्र प्रकल्प होते, आज त्यांची संख्या ५४ पेक्षा जास्त झाली आहे.
• महाराष्ट्राची स्थिती: अहवालानुसार महाराष्ट्रातील ताडोबा-अंधारी, मेळघाट आणि पेंच या व्याघ्र प्रकल्पांमध्ये वाघांची संख्या लक्षणीय वाढली असून, मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने जाहीर केलेले 'स्मार्ट फेंसिंग' मॉडेल देशभरात लागू केले जाणार आहे.

📌 एमपीएससी आणि पोलीस भरती विशेष टीप: एप्रिल महिन्यातील 'स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेन' (रेल्वे भरतीसाठी अतिशय महत्त्वाचा मुद्दा) आणि 'प्रोजेक्ट टायगरचा इतिहास' यावर पर्यावरण भूगोल अंतर्गत थेट प्रश्न येऊ शकतात. सर्व मुद्दे व्यवस्थित लक्षात ठेवा.